W 1905 roku w Warszawie nakładem Księgarni Naukowej ukazała się książka pt. „Różnowiercy polscy. Szkice obyczajowe i literackie” autorstwa Aleksandra Brücknera (1856–1939), jednego z najważniejszych slawistów, filologów i historyków literatury o niezwykle bogatym dorobku naukowym.
Praca ta stanowi przekrojowe studium poświęcone ruchom reformacyjnym w XVI-wiecznej Rzeczypospolitej, ujęte z perspektywy historii obyczajów oraz kultury literackiej. Przedstawia czołowe postaci polskiego protestantyzmu, ze szczególnym uwzględnieniem Jana Łaskiego – wybitnego reformatora i organizatora Kościołów w Europie Zachodniej – oraz pisarza i polemisty Marcina Krowickiego. Ważne miejsce w książce zajmują dzieje Braci Polskich (tzw. zboru mniejszego), w tym działalność Marcina Czechowica.
Publikacja Brücknera doczekała się przynajmniej trzech wydań drukiem. Oprócz pierwodruku z 1905 roku ukazała się także w roku 1962 (nakładem Państwowego Instytutu Wydawniczego) oraz w 2023 (wydana przez Vis-a-Vis Etiuda). Od wielu lat „Różnowiercy polscy” znajdują się w domenie publicznej, a treść jest ogólnodostępna, chociażby w repozytorium cyfrowym Polona (link). Oferty sprzedaży pierwszego wydania pojawiają się dość regularnie na platformach aukcyjnych i w antykwariatach.
Prezentowany w artykule egzemplarz można jednak bez wątpienia zaliczyć do białych kruków, kluczowym argumentem jest tu oczywiście proweniencja. Książka pochodzi z księgozbioru ks. dra Aleksandra Schoeneicha (1861–1939), który przez ponad pół wieku pełnił funkcję proboszcza parafii luterańskiej w Lublinie. W latach 1904–1937 był on również superintendentem diecezji warszawskiej, w latach 1921–1936 superintendentem diecezji północno-wschodniej, a w latach 1937–1939 seniorem diecezji lubelskiej. Ksiądz Schoeneich ma w swoim dorobku ponad 300 artykułów, przez wiele lat był także jednym z kluczowych redaktorów „Zwiastuna Ewangelicznego”, wiodącego czasopisma ewangelickiego wydawanego na terenie Królestwa Polskiego oraz w okresie II RP. Wydał również m.in. „Krótką historię kościoła chrześcijańskiego w życiorysach z osobnym działem historii Reformacji w Polsce dla szkoły i domu”, a także wielokrotnie wznawiane: modlitewnik „Do Boga” oraz „Mały Katechizm Doktora Marcina Lutra”. Był ponadto współzałożycielem Biblioteki Publicznej w Lublinie.
Przechodząc do samej książki i jej proweniencji: egzemplarz zawiera kilka odbić pieczęci własnościowej pastora („Z KSIĘGOZBIORU № … Ks. Dr. A. Schoeneicha”), m.in. na charakterystycznej karcie tytułowej. Na przedniej wyklejce widnieje jego podpis własnościowy. Wolumin zawiera liczne zaznaczenia tekstu, adnotacje na marginesach, a także sporządzony ręką pastora odręczny indeks treści na tylnej wyklejce oraz luźną karteczkę roboczą z zapiskami. To jednak nie wszystko! Po latach ks. Schoeneich włożył luzem do książki dwa wycinki prasowe dotyczące Aleksandra Brücknera: z „Dodatku Literackiego” do „Ziemi Lubelskiej” z 31 stycznia 1926 roku (niestety zachowany jedynie częściowo) oraz z „Robotnika” z 28 stycznia 1928 roku. Artykuły te powstały odpowiednio w związku z 70. rocznicą urodzin oraz 50-leciem pracy naukowej uczonego. Świadczy to o dużej skrupulatności lubelskiego duchownego, który uzupełniał swój egzemplarz dzieła Brücknera o dodatkowe materiały nawet dwadzieścia lat od momentu jego wydania.
Jako materiał ilustracyjny załączam wybrane zdjęcia książki wraz z rzadziej publikowanym portretem ks. Aleksandra Schoeneicha, zamieszczonym w „Kalendarzu Ewangelickim Tow. Wyd. im. Mikołaja Reja na rok zwyczajny 1929”.
Książka oczywiście pojawiła się także w katalogu w dziale Białe kruki. Znajdą tam Państwo również kilkanaście innych książek z księgozbioru ks. Aleksandra Schoeneicha.
Miłego przeglądania.
