Unikatowym świadectwem transatlantyckiej współpracy publicystycznej z początku XX wieku jest list ks. Juliusza Bursche (1862–1942) z 27 stycznia 1904 roku skierowany do Karola Władysława Strzelca (skany oryginału listu zamieszczam w galerii pod tekstem). Dokument ten odsłania kulisy relacji łączącej warszawską redakcję czasopisma „Zwiastun Ewangeliczny” z duszpasterzem polskich emigrantów w Detroit w stanie Michigan. Redaktor „Zwiastuna“ składa w nim podziękowania za nadesłaną korespondencję z Ameryki, informuje o drobnych korektach językowych tekstu oraz o przesyłce książki – dzieła hrabiego Waleriana Krasińskiego „Zarys dziejów powstania i upadku reformacji w Polsce“. Było to pierwsze tłumaczenie tej fundamentalnej pracy na język polski z angielskiego oryginału, wydane w latach 1903-1905 w Warszawie nakładem „Zwiastuna“ z inicjatywy ks. Juliusza Burschego, który opatrzył je również własną przedmową. Zarówno ten list, jak i komplet tomów dzieła Krasińskiego w wydawniczej oprawie warszawskiego introligatora Adolfa Kantora, z osobistą dedykacją ks. Burschego wpisaną w pierwszym tomie, stanowią w mojej ocenie jedną z najcenniejszych i najbardziej wyjątkowych pozycji w moim prywatnym księgozbiorze.
Warto podkreślić szczególny kontekst historyczny tego dokumentu. W 1904 roku ks. Juliusz Bursche był I pastorem zboru warszawskiego oraz redaktorem „Zwiastuna”. W tym samym roku car Mikołaj II mianował go Superintendentem Generalnym Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Królestwie Polskim. Funkcję tę – przekształconą później w urząd Biskupa Kościoła – sprawował aż do męczeńskiej śmierci w 1942 roku. List pochodzi więc z przełomowego okresu w jego życiu, tuż przed objęciem zwierzchnictwa w Kościele Ewangelicko-Augsburskim. Istotnym detalem jest również odręczna adnotacja Karola Władysława Strzelca na dole strony, potwierdzająca odebranie przesyłki w Detroit w trzecim tygodniu lutego 1904 roku.
Równie nietuzinkową postacią był sam adresat korespondencji. Karol Władysław Strzelec (1869–1962), wywodzący się z rodziny ewangelicko-reformowanej na Wołyniu (lub z Zelowa, jak podają inne źródła), stał się jednym z pionierów polskiego ruchu baptystycznego w USA. Założył Polskie Seminarium Teologiczne w Chicago oraz organizował pierwsze polskie zbory baptystów. Po odzyskaniu niepodległości powrócił na kilka lat do Polski, stając na czele Zjednoczenia Ewangelicznych Chrześcijan i Baptystów w Polsce. Jako wydawca i wybitny działacz polonijny zgromadził jedną z największych prywatnych bibliotek polskich w Ameryce.
Głównym celem współpracy obu duchownych była z pewnością wymiana myśli oraz przybliżenie czytelnikom „Zwiastuna Ewangelicznego“ realiów życia i przemian religijnych wśród polskich emigrantów w USA. Pierwszym owocem tej współpracy był artykuł Strzelca z 2 grudnia 1903 roku, opublikowany w pierwszym numerze „Zwiastuna“ z 1904 roku jako „Korespondencja z Ameryki Północnej“. Autor przedstawił w nim dzieje i trudną sytuację Polonii, poddając krytyce rzymskokatolickie duchowieństwo za despotyzm i nadużycia finansowe oraz wskazując na zwrot odchodzących od Rzymu emigrantów ku lekturze Pisma Świętego i polskiej literatury ewangelickiej.
W styczniowym liście ks. Bursche dziękował za nadesłaną relację, zaznaczając, że poprawił ją językowo bez ingerencji w treść. Ta krótka uwaga dobrze pokazuje jego warsztat redakcyjny, niewątpliwie dbał on o poziom językowy czasopisma, szanując przy tym autentyczny przekaz autora. Zachęcając do dalszej współpracy, ks. Bursche podawał przykład „p. Siezieniewskiego”, najprawdopodobniej Bolesława Siezieniewskiego, autora tekstu „Jak zostałem ewangelikiem“ opublikowanego w „Zwiastunie” w 1900 roku. Poruszony artykułem z Detroit, poprosił on redakcję czasopisma o adres Strzelca, szukając z nim bezpośredniego kontaktu.
Zachęta ks. Burschego przyniosła szybki efekt, albowiem już w kwietniu 1904 roku na łamach „Zwiastuna“ ukazał się kolejny artykuł Karola Władysława Strzelca pt. „Wpływ Kościoła na rząd w Stanach Zjednoczonych Północnej Ameryki“. Autor opisywał w nim wolność religijną i rozdział Kościoła od państwa w USA, pokazując m.in. ewangelickie korzenie amerykańskiego ustroju.
Przesłana wtedy do USA książka Krasińskiego zajęła trwałe miejsce wśród najważniejszych dzieł poświęconych dziejom polskiego protestantyzmu. Warszawska edycja z lat 1903–1905 okazała się na tyle istotna, że po wielu latach doczekała się starannego, fototypicznego reprintu wydanego w 1986 roku przez Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe (WAiF). Co ciekawe, praca ta ukazała się za oceanem także w osobnych edycjach nakładem polonijnego wydawcy Antoniego A. Paryskiego w Toledo (Ohio), różniły się one jednak od warszawskiego pierwowzoru skromniejszą oprawą graficzną oraz układem treści, stanowiąc publikację nastawioną na masowy odbiór.
Poniżej zamieszczam transkrypcję listu ks. Burschego, skany obu artykułów Karola Strzelca z 1904 roku, zdjęcia portretowe obu duszpasterzy, a także fotografie oprawy i skan dedykacji z opisywanego egzemplarza „Zarysu dziejów reformacji”.
Transkrypcja listu (pisownia oryginalna)
Szanowny Kolego!
Przedewszystkiem dzięki serdeczne za interesującą korespondencję, którą zamieściłem w Nrze 1ym tegorocznego „Zwiastuna” i którą sz. Kolega zapewne już w nim czytał. Przerobiłem ją trochę pod względem języka, nie zmieniając atoli treści. Będę prawdziwie wdzięczny, gdybym i nadal otrzymywał od Kolegi tego rodzaju korespondencje. Pisał do mnie w tej sprawie niejaki p. Siezieniewski, który również przed laty był w Ameryce, i któremu według prośby jego podałem adres Kolegi. Jest to gorliwy i kościołowi oddany ewangelik.
Łącznie z tym listem przesyłam Koledze pod opaską rekomendowaną, „Historję reformacji“ hr. Krasińskiego i proszę przyjąć ją ode mnie. Możeby się dla tej książki i w Ameryce znaleźli czytelnicy?Pozdrawiając serdecznie, pozostaję bratem w Chrystusie
ks. Jul. Bursche
Galeria
Wybrane opracowania i źródła
– Krasiński W.., Zarys dziejów powstania i upadku reformacji w Polsce, Warszawa 1903-1905.
– Seweryn A., Baptyści w Polsce. Słownik biograficzny, Warszawa 2025.
– Strzelec K., Korespondencja z Ameryki Północnej, „Zwiastun Ewangeliczny”, 1904, nr 1, s. 14-18.
– Strzelec K., Wpływ Kościoła na rząd w Stanach Zjednoczonych Północnej Ameryki, „Zwiastun Ewangeliczny”, 1904, nr 7-8, s. 237-239.