Kai Eduard Jordt Jørgensen (1906–1984) zajmuje szczególne miejsce w historiografii poświęconej dziejom polskiej reformacji. Ten duński teolog, pełniący służbę duszpasterską jako pastor duńskiego zboru luterańskiego we Flensburgu (Szlezwik-Holsztyn) w latach 1933–1945, a następnie aż do przejścia na emeryturę w 1971 roku jako proboszcz w parafii w Danii, był nie tylko cenionym duchownym, ale i przyjacielem Polski, który swoje zainteresowania badawcze skierował ku badaniu bogatych dziejów naszego protestantyzmu. Jednym z najważniejszych jego dzieł pozostała wydana w Kopenhadze w 1942 roku monografia pt. „Ökumenische Bestrebungen unter den polnischen Protestanten bis zum Jahre 1645” („Dążenia ekumeniczne wśród polskich protestantów do roku 1645”), którą autor zadedykował swoim rodzicom tj. doktorowi teologii Alfredowi Theodorowi Jørgensenowi oraz Ingeborg Jørgensen z domu Jordt.
Po ukończeniu w 1930 roku studiów teologicznych na Uniwersytecie Kopenhaskim oraz pogłębieniu wiedzy w Stanach Zjednoczonych i Erlangen, Jørgensen w latach 1933-1934 przybył na kilka miesięcy do Polski, aby zebrać materiały do swojej rozprawy doktorskiej. Pracując m.in. w archiwach i bibliotekach Warszawy, Wilna oraz Leszna, stworzył iście pionierskie dzieło. Jørgensen jako pierwszy badacz podjął się zadania nakreślenia całościowego rozwoju myśli ekumenicznej wśród ewangelików, od pierwszych pism i wystąpień ks. Jana Łaskiego z około 1540 roku, aż po słynne Colloquium Charitativum w Toruniu w 1645 roku, kiedy to osłabione wewnętrznymi sporami środowisko ewangelickie uległo narastającej presji kontrreformacji.
Opublikowanie monografii w okupowanej Kopenhadze w 1942 roku osadza tę publikację w dość interesującym kontekście historycznym, a zachowane w egzemplarzu oryginalne druki uniwersyteckie stanowią interesujący ślad towarzyszącego jej przewodu doktorskiego. Pierwszy z nich, tj. regulamin Konsystorza z 21 listopada 1927 roku, wydany na mocy rozporządzenia królewskiego, precyzyjnie określał zasady akademickiej dysputy. Nakładał na profesorów wydziału obowiązek obecności, dawał recenzentom po 90 minut na wystąpienie oraz gwarantował słuchaczom prawo do zgłaszania uwag jako „opponenter ex auditorio”. Dołączanie tego druku do każdej rozprawy było na Uniwersytecie Kopenhaskim prawnie obwarowanym wymogiem. Drugi dokument, niewielka drukowana wklejka, wskazuje dokładny czas i miejsce obrony: czwartek, 18 czerwca 1942 roku o godzinie 14:00 w Audytorium A przy ul. Studiestræde 6.
Sama treść monografii została ujęta w siedemnaście rozdziałów. Pierwsza część pracy skupia się na postaci ks. Jana Łaskiego, analizując jego życiorys, ze szczególnym uwzględnieniem jego ekumenicznego piśmiennictwa oraz relacji z Erazmem z Rotterdamu i Filipem Melanchtonem. W kolejnych rozdziałach autor przedstawia m.in. myśli Andrzeja Frycza Modrzewskiego oraz rozwój antytrynitaryzmu. W pracy nie zabrakło oczywiście omówienia ugody sandomierskiej z 1570 roku, konfederacji warszawskiej z 1573 roku oraz przebiegu synodów generalnych.
Po zakończeniu wojny, mimo licznych obowiązków, duński historyk pielęgnował więzi z polskim środowiskiem naukowym i teologicznym. W kolejnych dekadach, za namową kopenhaskiego historyka kościoła Oskara Andersena, a może i przede wszystkim prof. Stanisława Kota, podjął dalsze badania, publikując w 1968 roku monografię Stanisława Lubienieckiego młodszego pt. „Stanisław Lubieniecki. Zum Weg des Unitarismus von Ost nach West” oraz w 1982 roku edycję krytyczną jego dzieła „Compendium veritatis primaevae”, a także szereg pomniejszych studiów.
Pamięć o Warszawie, gdzie rozpoczynał swoje studia nad polską reformacją, towarzyszyła mu zawsze. Na kilka miesięcy przed śmiercią w 1984 roku przysłał pozdrowienia kierowane do prof. Szczuckiego napisane w języku polskim na przedwojennej pocztówce przedstawiającej ewangelicko-augsburski kościół Świętej Trójcy w Warszawie. Wydaje się, że monografia z 1942 roku stanowi najważniejszą pracę w jego dorobku naukowym, która trwale wpisuje jego imię do historii badań nad reformacją w Polsce.
Profesor Lech Szczucki w nekrologu Jørgensena, opublikowanym na łamach czasopisma „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” w 1986 roku, zasugerował, by wydać tłumaczenie tego przełomowego dzieła na język polski, wskazując, że takiego zadania mogłaby się podjąć chociażby Chrześcijańska Akademia Teologiczna w Warszawie. Od rzucenia tego pomysłu minęło już okrągłe 40 lat, a polskiej wersji językowej monografii wciąż brak…
Galeria
